Fazy snu

Nawet na podstawie naszych codziennych doświadczeń jesteśmy w stanie stwierdzić, że sen nie zawsze jest jednakowy. W czasie jednego wypoczynku w pewnych okresach lekko drzemiemy, w innych zapadamy w sen tak głęboki, że trudno nas obudzić i jakiś czas spędzamy na tak zwanych marzeniach sennych.

Najprostszy podział snu stworzony został w oparciu o ruchy gałek ocznych, a składają się nań dwie fazy: REM i NREM (by ArminH)

Najprostszy podział snu stworzony został w oparciu o ruchy gałek ocznych, a składają się nań dwie fazy: REM (szybkie ruchy gałek ocznych – Rapid Eye Movement) i non-REM (inaczej NREM). Te dwa rodzaje snu występują w ciągu nocy naprzemiennie zgodnie z rytmem ultradobowym. Przyjrzyjmy się bliżej tym kwestiom:

REM

Fazę tę zidentyfikowali w 1957 roku amerykańscy badacze Nathaniel Kleitman i William Dement, określając ją jako „sen paradoksalny”.

Źródłem tego paradoksu jest uderzający kontrast wysokiego poziomu aktywności bioelektrycznej mózgu i szybkich ruchów gałek ocznych oraz rozluźnienia mięśni graniczącego wręcz z porażeniem. Pojawiła się hipoteza, iż owa niemoc ruchowa jest mechanizmem zabezpieczającym, który pozwala umysłowi na penetrowanie mrocznych zakątków podświadomości, uniemożliwiając (i całe szczęście!) realizację sennych wizji.

Z własnych doświadczeń wiemy, że pojawiają się w nich zachowania niestosowne, ośmieszające, ale także akty agresji, a nawet morderstwa, Aż strach pomyśleć co mogłoby się zdarzyć, gdyby nasze ciało bezwiednie podporządkowało się dyktatowi podświadomości. Interesującym zdaje się być przykład królików, u których omawiana faza snu i towarzyszące jej zwiotczenie mięśni jest jedynym etapem, kiedy opadają im uszy (w innych fazach snu mają je podniesione).

W fazie REM wzrasta przepływ krwi przez mózg, a aktywację wykazuje nie tylko kora mózgowa, ale także śródmózgowie i międzymózgowie. U dzieci może to stymulować wzrost mózgu, zaś u dorosłych szeroko pojęte procesy regeneracyjne. W omawianym etapie snu, nasze ciało zachowuje się inaczej: tętno, ciśnienie krwi i oddech stają się bardzo zmienne. Można by uogólnić owe wnioski stwierdzeniem, iż „wszelkie procesy zależne od systemu autonomicznego są w tej fazie różne aniżeli w innych fazach snu”.

U osób młodych lub zdrowych dorosłych pierwszy epizod REM występuje po około 90 minutach od zaśnięcia i trwa około 10 minut, potem następuje faza głębokiego snu i znowu okres REM z marzeniami sennymi. Następnie powtarza się on przez całą noc co kolejne 50-90 minut. Ostatni z etapów REM następuje tuż przed przebudzeniem i trwa ok. 30 minut. Nie ulega wątpliwości, że w tej fazie występują zarówno u ludzi, jak i u zwierząt najżywsze marzenia senne. Osoby budzone na tym etapie snu dużo częściej zdają sobie sprawę z faktu, że śnili, aniżeli wtedy, gdy zakłóci się ich sen w innych fazach.

W ostatnim z etapów REM, tuż przed przebudzeniem, zarówno u ludzi, jak i u zwierząt występują najżywsze marzenia senne (by MAGOFU)

NREM

To etap snu zwany „klasycznym”, w którym ciało i mózg są rozluźnione, wszelkie układy narządów odpoczywają, fale mózgowe związane z czuwaniem i aktywnością (beta) zanikają z zapisu, a ich miejsce zajmują coraz wolniejsze i głębsze „fale spoczynku” (delta). U młodego lub zdrowego dorosłego człowieka NREM stanowi około 70 % całkowitego czasu snu. Dzieli się go na cztery stadia: stadium pierwsze i drugie to sen lekki, trzecie i czwarte – głęboki. Wstępem do rozróżnienia jakichkolwiek faz jest moment zasypiania, inaczej zwany czuwaniem.
Czuwanie – subiektywnie przyjemny stan z przesuwającymi się obrazami, czy wyobrażeniami; bardzo łatwo go przerwać w wyniku jakiegokolwiek stanu napięcia, czy próby rozwiązania jakiegoś problemu, który przyjdzie śpiącemu na myśl.

1 faza – pierwszy etap po zaśnięciu; w tym stanie osoba śpiąca może być łatwo obudzona hałasem lub głośniej wypowiedzianym słowem; jej mięśnie się rozluźniają, oddech staje się równy, a bicie serca wolniejsze. Co ciekawe – osoba zbudzona w tej fazie snu będzie utrzymywała, że w ogóle nie spała! Ów stan trwa zaledwie kilka minut.

2 faza – drugi etap snu; osoba śpiąca może zostać zbudzona w wyniku bodźca świetlnego, a zbudzona czyimś głosem również utrzymuje, że nie spała, a jedynie miała różne myśli. Są one jednak niejasne i trudne do opowiedzenia.

3 faza – obudzenie osoby śpiącej w tej fazie jest znacznie trudniejsze, gdyż wrażenia z zewnątrz docierają z trudem lub nie docierają wcale do świadomości; zmniejsza się ciśnienie krwi i spada temperatura ciała.

4 faza – najgłębsze oderwanie śpiącego od rzeczywistości, w tej fazie najtrudniej go zbudzić. Mięśnie są bardzo rozluźnione i osoba śpiąca prawie wcale się nie rusza. Tętno i temperatura ciała wciąż spadają, oddech staje się wolniejszy i równy. Mózg śpiącego w tej fazie reaguje na bodźce słuchowe i dotykowe, ale nie dochodzą one do jego świadomości, nie stają się wrażeniami. Osoba zdrowa spędza w tej fazie snu dużą część nocy.

 

Poniżej zestawiono (w oparciu o pracę pani Sheili Lavery) poszczególne fazy snu wraz z towarzyszącymi im zjawiskami fizjologicznymi, zmianami świadomości i rolą, jaką dany etap pełni:

Lekki sen (pierwsze i drugie stadium NREM)

Zjawiska fizjologiczne
- lekkie rozluźnienie mięśni
- ruchy gałek ocznych

Zmiany świadomości
- senność i osłabienie logiki
- doznania hipnogoniczne podobne marzeniom sennym
- sny pozostają w pamięci

Zaburzenia snu
- większość epizodów moczenia nocnego i czasem mówienie przez sen w stadium drugim
- zgrzytanie zębami

Sytuacje szczególne
- u ludzi o małym zapotrzebowaniu na sen to stadium jest bardzo krótkie

Głęboki sen (trzecie i czwarte stadium NREM)

Zjawiska fizjologiczne
- uwalnianie hormonu wzrostu
- odnowa komórek, tkanek ciała i zasobów energii

Zmiany świadomości
- trudności z obudzeniem śpiącego
- brak świadomych procesów myślowych
- sny nie są zapamiętywane

Zaburzenia snu
- chodzenie przez sen
- mówienie przez sen
- nocne lęki

Sytuacje szczególne
- większe zapotrzebowanie na ten rodzaj snu występuje u kobiet w ciąży, w okresie dojrzewania, po wysiłku fizycznym.

Sen REM

Zjawiska fizjologiczne
- niemiarowy oddech i czynność serca
- zwiększony przepływ krwi i odnowa białek w mózgu
- wahania ciśnienia tętniczego
- grymasy twarzy
- zwiększone uwalnianie testosteronu
- u kobiet: zwiększony napływ krwi do pochwy

Zmiany świadomości
- łatwo obudzić śpiącego
- brak świadomych procesów myślowych
- większość snów po przebudzeniu pozostaje w pamięci

Zaburzenia snu
- koszmary senne
- najmniej epizodów mówienia przez sen

Sytuacje szczególne
- u ludzi o małym zapotrzebowaniu na sen to stadium ma długość bliską przeciętnej

Zjawiska utrzymujące się przez całą noc podczas snu:

- obniżona temperatura ciała
- uwalnianie melatoniny
- rozluźnienie mięśni
- zwolnienie czynności serca
- niska aktywność układu trawiennego i wydalniczego
- obniżone ciśnienie krwi
- zmniejszone uwalnianie adrenaliny

Źródło:
Lavery Sheila, Sen i jego uzdrawiająca moc, Warszawa 1998.