Marzenia senne – czym są i jaką pełnią funkcję?

Na szczęście to był tylko sen! – niejednokrotnie budzimy się z taką właśnie myślą, czując jeszcze drżenie mięśni i kołatanie serca po przeżyciach jakie zgotowało nam marzenie senne. Ale czy na pewno słowo „tylko” ma tu jakąkolwiek rację bytu? Czy o tak tajemniczym i złożonym stanie naszego umysłu i ciała możemy rzec w tak lekceważący sposób? Z pewnością byłoby to znacznym nietaktem i umniejszeniem jego wartości.

Marzenia senne to plastyczne obrazy i sytuacje, które nawiedzają nas podczas snu (by AD-Passion)

Już samo pojęcie snu kryje w sobie dwuznaczność, gdyż możemy poprzez nie rozumieć fizyczny i biologiczny stan spoczynku organizmu albo plastyczne obrazy i sytuacje, jakie nas podczas tego stanu nawiedzają, dla lepszego rozróżnienia określane – „marzeniami sennymi”.

Jawa i sen

Jakiekolwiek rozważania na temat natury marzeń sennych nie mogłyby mieć miejsca bez uprzedniego wprowadzenia podstawowych definicji, a zatem:

Marzenia senne to myśli i obrazy, które pojawiają się we śnie i stanowią skomplikowaną odpowiedź wewnętrzną na wpływy z zewnętrz. Rodzą się w podświadomości, gdzie nie istnieją granice między przeszłością, przyszłością, a teraźniejszością i gdzie logika traci swoją władzę (Sheila Lavery).

Dla lepszego zobrazowania problemu można zestawić pojęcie snu z przeciwstawnym doń pojęciem jawy (w oparciu o: Kurth Hanns, Leksykon symboli marzeń sennych, Wrocław 1994):

Człowiek na jawie: pracuje; dąży do jakiegoś celu; broni się, walczy o przetrwanie; podporządkowuje się określonemu systemowi (społecznemu i politycznemu); stara się zachowywać rozsądnie i zgodnie z oczekiwaniami otoczenia; nie myśli absurdalnie.

Człowiek we śnie: jest wolny, powraca do swych prapoczątków, jest dzieckiem natury; nie stawia sobie określonego celu; nie musi się przystosowywać i przed czymkolwiek bronić; uwalnia się od zewnętrznego nacisku, nie musi przestrzegać norm społecznych; przeżywa to, czego w rzeczywistości robić nie wypada lub co jest zabronione, źle widziane; myśli absurdalnie. Freud z kolei postrzega marzenie senne jako „namiastkę zastępującą pełen wzruszeń i ważnych znaczeń ciąg myśli, przy czym treść marzeń sennych jest znacznie krótsza aniżeli myśli”. Badacz ten zapoznaje nas także z budową marzenia sennego, na które składają się: treść jawna (to, co zapamiętujemy po przebudzeniu) i treść utajona (odkryta w wyniku analizy snu).

Podobnie Tadeusz Bilikiewicz wyróżnia w swej pracy dwa czynniki składające się na treść marzeń sennych:

1) Tworzywo przeżyć na jawie
- te wszystkie przeżycia, które z jawy przeniknęły do treści marzenia sennego
- wrażenia zmysłowe i spostrzeżenia, które odbiera człowiek w czasie spania
-wszystkie zapasy pamięciowe od najwcześniejszych lat życia aż do chwili uśnięcia.

2) Swoiste opracowanie psychologiczne tych przeżyć
- tworzywo zaczerpnięte z różnych okresów życia, niekoniecznie mających ze sobą związek na jawie, zostaje w marzeniu sennym powiązane w jedną całość
-tworzywo zostaje opracowane według określonych praw.

 

Człowiek we śnie jest wolny, powraca do swych prapoczątków, jest dzieckiem natury (by nazreth)

Śnienie dotyczy każdego człowieka

Okresem snu, w którym rodzą się marzenia senne jest faza REM. Śnienie dotyczy każdego człowieka bez wyjątku i występuje podczas każdej nocy. Jeżeli ktoś zarzeka się, że nie miewa snów, znaczy to tylko tyle, że ich nie pamięta. Ludzie różnią się między sobą pod względem łatwości przypominania sobie snów. Póki co jest to dyskusyjna kwestia, która zrodziła szereg teorii dotyczących m. in. różnic w zapamiętywaniu snów u introwertyków (pamiętają je lepiej) i ekstrawertyków lub korelacji pomiędzy łatwym i trudnym budzeniem, a pamiętaniem obrazów ze snu (im łatwiej się budzimy tym pamiętamy je lepiej).

Rola marzeń sennych

Podobnie wiele kontrowersji we współczesnej psychologii wzbudza określenie roli marzeń sennych. Na pewno mają one wpływ na zdrowie i rozwój, o czym świadczyć może przykład ludzi mających problemy z przespaniem fazy REM. Osoby te są często drażliwe, mają zmienne nastroje, czują nieustanne zmęczenie i cierpią na zaburzenia pamięci i koncentracji. Na płaszczyźnie funkcjonalnej sny mają za zadanie „porządkować” i „oczyszczać” mentalny chaos, jaki zrodził się i nagromadził w naszym umyśle podczas funkcjonowania na jawie. Być może właśnie dzięki tym nocnym porządkom zachowujemy za dnia wewnętrzną równowagę, zdolność koncentracji i uczenia się?

Poza korzyściami biologicznymi, marzenia senne dostarczają, oczywiście osobom odpowiednio wtajemniczonym, możliwości rozwoju umysłowego. Buddyści tybetańscy potrafią ponoć odwiedzać się w snach i dyskutować na poważne tematy.

Także jeżeli mamy jakiś problem, czasem wystarczy się z nim „przespać” aby znaleźć rozwiązanie ukojenie. Dzieje się tak dlatego, iż śniąc mamy zdolność korzystania z „inkubowanych” zasobów naszej podświadomości, które często dostarczają rozwiązań, ale nie są nam dostępne na jawie.

Sny nie zawsze są miłymi przeżyciami

Niestety nie zawsze sny są miłymi przeżyciami, w których przezywamy wspaniałe przygody, a nasze problemy rozwiązują się same. Niejednokrotnie śnimy przykre i nieprzyjemne obrazy, które wywołują w nas silne emocje objawiające się nieregularnym oddechem i przyspieszoną akcją serca.

Mimo to, podważa się często wyznawaną teorię mówiącą o tym, że marzenia senne jedynie zakłócają nasz sen. Otóż w oparciu o marzenia senne dzieci można dostrzec ich zupełnie odmienną i pozytywnie nacechowaną funkcję „strażników snu”. Mającym problemy z zaśnięciem, nieustannie podekscytowanym czymś dzieciom, marzenie senne przedstawiając nurtujące ich młode dusze życzenia jako już spełnione, usuwa dręczące pragnienie i umożliwia sen.

Kompensacja

Jung stał się odkrywcą jeszcze jednej, bardzo istotnej funkcji marzenia sennego. Opierając się na przykładzie snu króla Nabuchodonozora, który śnił o ścinaniu wielkiego drzewa zacieniającego całą ziemię i o zamianie własnego serca na serce zwierzęce, określił badacz rolę niniejszego marzenia sennego jako „kompensacyjną”. Oznacza to, iż np. w przypadku człowieka żądnego władzy, nieokrzesanego i pazernego, może ono być „wskazówką lub znakiem, że dany człowiek nie żyje w zgodzie z nieświadomą sytuacją, że w jakiś sposób zboczył z wytyczonej mu drogi”. Człowiekowi, który przekroczył jakąś miarę nieświadomość może pokrzyżować plany kreując takie właśnie marzenie senne. Jest to pewnego rodzaju mechanizm obronny, uzupełniający braki w jednej sferze poprzez wzmożoną pracę innej sfery.

Źródła:
Bilikiewicz Tadeusz, Psychologia marzenia sennego, Gdańsk 1948, s. 67-69.
Freud Zygmunt, Psychopatologia życia codziennego, Warszawa 1987, s. 397-398.
Jung Carl Gustaw, Podstawy psychologii analitycznej, Warszawa 1995, s. 139-141.
Kurth Hanns, Leksykon symboli marzeń sennych, Wrocław 1994, s. 9.
Lavery Sheila, Sen i jego uzdrawiająca moc, Warszawa 1998, s. 44-45.
Susułowska Maria, Sen i marzenia senne, Kraków 1966, s. 19.